Het moment van zien
Jean-Paul Sartre over wat je ziet wanneer je werkelijk ziet, in een Parijse koffiezaak.
Sartre beschreef in Nausea een moment in een café. De hoofdpersoon zit met koffie, en plotseling verdwijnt alle betekenis. De dingen zijn nog steeds daar. De tafel, het kopje, de vloer. Maar hun namen verdwijnen. Hun betekenis verdwijnt. Hij ziet ze gewoon. En dat zien is nausea. Omdat je plotseling besef dat je normaal altijd door betekenislagen heen kijkt.
Dit moment is niet mystiek. Het is doelbewuste waarneming. Het is wat gebeurt als je je bewust bent van je eigen zien. En in dat moment ontdek je dat wat je zien noemde, helemaal niet zien was. Het was herkennen. Het was betekenis geven. Het was de wereld vullen met je eigen interpretatie.
Dit raakt kunstwerk. Omdat kunstwerk is dat moment. Kunstwerk zegt: kijk eens zonder je automatische betekenis-gegeven. Kijk eens naar wat daadwerkelijk daar is, niet naar wat je ervan denkt dat het is.
Een schilderij van Agnes Martin, met haar fijne lijntjes, kan van dichtbij niets lijken. Stroken van kleur. Geen herkenning. Geen betekenis. Maar als je het ziet zonder eraan betekenis toe te kennen, dan plotseling is het er. Je voelt iets. Niet omdat je het begrijpt. Omdat je het ziet.
Veel kunstwerk faalt omdat kunstenaars proberen dicht bij het begrijpen te blijven. Ze willen dat je het begrijpt. Maar het beste kunstwerk verdrijft begrip. Het zegt: je snapt dit niet, en dat is goed. Kijk eens naar wat het is zonder het te interpreteren.
Sartre zei dat nausea tegelijk afschuwelijk en bevrijdend is. Afschuwelijk omdat je inziet dat je nooit werkelijk kijkt. Bevrijdend omdat je het nu wel kunt. Nu kun je kiezen hoe je ziet. Je bent niet langer verplicht tot automatische interpretatie.
Dit moment kan gebeuren in een koffiezaak. In een museum. Voor een kunstwerk. Met iemand. Het moment is niet speciaal. Het moment is beschikbaar. Alleen moet je je automatische interpretatie aflaten.
In onze tijd van algoritmen en gepersonaliseerde ervaringen hebben we steeds minder van dit moment. Alles is al voor je geïnterpreteerd. Algoritmen zien voor je. Ze geven betekenis voor je. Je hoeft niet eens meer zelf te zien.
Kunstwerk is een ontsnappingsroute. Het zegt: je hoeft niet wat je denkt dat je moet zien. Je kunt gewoon zien. En in dat zien, in dat moment van nausea, dat je voelt dat je bent.
Bronnen: Jean-Paul Sartre, Nausea (1938); fenomenologie; Agnes Martin, minimale kunst