House of Viridian
← Limbic Literacy
· Commentaar

De determinant krijgt een adres

Sinds 4 oktober rekent The Lancet digitaal ontwerp tot de determinanten van gezondheid, en verschuift daarmee de aandacht van de schuld van de gebruiker naar het bestuur van de structuur. Over een woord met een geschiedenis, en over twee uitspraken die laten zien waar de verplichting dan terechtkomt.

Op 4 oktober 2026 publiceerde The Lancet een serie over de digitale determinanten van gezondheid. (1) In het bestuurlijke deel van die serie staat een zin die de moeite van het overnemen waard is. Een publieke-gezondheidsbenadering, schrijven Barbara Prainsack, Rohinton Medhora en Ilona Kickbusch, verschuift de aandacht weg van individuele verantwoordelijkheid en van de neiging om gebruikers de schuld te geven, richting het bestuur van de structurele kenmerken die gezondheidsrisico’s en ongelijkheid voortbrengen. (2)

Kickbusch leidde in 2021 de commissie van The Lancet en de Financial Times over opgroeien in een digitale wereld. (3) Vijf jaar later krijgt dat werk de vorm van een determinant.

Dat woord heeft een geschiedenis. Determinanten van gezondheid zijn de omstandigheden waaronder mensen leven: wat ze eten, waar ze wonen, hoe ze werken. Sinds 2023 kent het vakgebied daarbinnen de commerciële determinanten — de systemen, praktijken en routes waarlangs commerciële partijen gezondheid en gelijkheid beïnvloeden, in een stelsel waarin die partijen schade kunnen veroorzaken en de kosten ervan kunnen afwentelen. (4) De serie van deze week zet digitale infrastructuur, verdienmodellen en ontwerpkeuzes in diezelfde categorie, verdeeld over vier bestuursdomeinen: infrastructuur en toegang, platformontwerp en commerciële praktijken, datagovernance en surveillance, en institutionele verantwoording en rechten. (2)

Het verschil met een opiniestuk is het instrumentarium. Een determinant van gezondheid valt onder volksgezondheidsbeleid, en daar bestaan aansprakelijkheid, productveiligheid en regulering als werkende categorieën.

De figuur, precies benoemd

Hoe een industrie de verantwoordelijkheid verplaatst, is onderzocht. Lissy Friedman en vier collega’s van Northeastern University analyseerden in 2015 de retoriek van de tabaksindustrie in public relations en in de rechtszaal. (5) Hun bevinding is nauwkeuriger dan het cliché. De industrie gebruikt de term “persoonlijke verantwoordelijkheid” zelden. Ze zegt “freedom of choice”. In de rechtszaal betekent die uitdrukking dat wie rookt zelf en alleen de schade heeft veroorzaakt. In de publiekscampagne betekent dezelfde uitdrukking vrijheid, als recht. Eén formulering doet twee dingen, en de blaamretoriek uit de rechtszaal kleurt het publieke verhaal.

Dat is de figuur die ik eerder het limbisch alibi noemde: een uitkomst die door een reeks beslissingen mogelijk is gemaakt, toegeschreven aan de persoon bij wie ze terechtkomt. (6) De tabaksliteratuur beschrijft hem vijftien jaar eerder, met documenten erbij.

Waar de verplichting dan ligt

In hetzelfde jaar werd op twee plekken zichtbaar hoe het eruitziet als het adres verandert.

Op 6 augustus 2026 veroordeelde rechter Bryan Biedscheid in New Mexico Meta tot 567 miljoen dollar. Hij noemde de platforms een public nuisance en een wezenlijk bijdragende oorzaak van de crisis in de mentale gezondheid van jongeren in de staat. Van het bedrag gaat 420 miljoen naar behandeling, de rest naar preventie, screening en voorlichting, verdeeld over vijf jaar. Het komt bovenop 375 miljoen dollar aan boetes die een jury in maart oplegde. (7) De maatregelen die de rechter daarnaast oplegde gaan over ontwerp: Meta mag in New Mexico tussen tien uur ’s avonds en zeven uur ’s ochtends geen pushmeldingen sturen naar accounts van minderjarigen, en moet hun gebruik begrenzen tot negentig uur per maand. Meta gaat in beroep.

Op 10 december 2025 trad in Australië een minimumleeftijd van zestien jaar in werking voor accounts op een aangewezen lijst platforms. (8) De verplichting ligt bij de aanbieder, die redelijke stappen moet zetten om die accounts te weren; nalaten kan een boete opleveren tot 49,5 miljoen Australische dollar. Ouders kunnen er geen toestemming voor geven. Halverwege december hadden de platforms 4,7 miljoen accounts van jongeren onder de zestien afgesloten.

Let op het adres in beide gevallen. De verplichting komt te liggen bij de partij die het ontwerp heeft gemaakt, en de sanctie is op die partij gericht.

Wat dit niet bewijst

Of de Australische maatregel de gezondheid van jongeren verbetert, weten we niet. Daar is de wet te jong voor. De maatregel zelf is omstreden, en leeftijdsverificatie brengt eigen problemen mee, van uitvoerbaarheid tot de gegevens die ervoor nodig zijn. (9) Het punt hier gaat over de plaats van de verplichting, niet over bewezen werking.

Dat onderscheid wordt pas te maken als er gegevens zijn. Daarom hoort de Europese handhaving in hetzelfde verhaal thuis. Op 24 oktober 2025 stelde de Europese Commissie voorlopig vast dat TikTok en Meta hun transparantieverplichtingen onder de Digital Services Act schenden, waaronder de toegang die artikel 40 aan onderzoekers geeft tot openbare gegevens. (10) Zonder die toegang bestaat het bewijs niet dat nodig is om een determinant te meten, en komt de bewijslast weer bij de gebruiker te liggen.

De diagnose had tot nu toe geen adres. Sinds deze week staat er een vakgebied achter, met de instrumenten die bij dat vakgebied horen.


(1) The Lancet Series on the digital determinants of health, gepubliceerd 4 oktober 2026. De serie opent met James Shaw e.a., “The digital determinants of health: a new era for global public health,” The Lancet, online 4 oktober 2026, doi:10.1016/S0140-6736(26)01292-4.

(2) Barbara Prainsack, Rohinton P. Medhora en Ilona Kickbusch, “Governing the digital determinants of health for children and young people: a global public health imperative,” The Lancet, online 4 oktober 2026, doi:10.1016/S0140-6736(26)01293-6. De aangehaalde zin en de vier bestuursdomeinen staan in de samenvatting.

(3) Ilona Kickbusch e.a., “The Lancet and Financial Times Commission on governing health futures 2030: growing up in a digital world,” The Lancet 398 (2021): 1727–1776.

(4) Anna B. Gilmore e.a., “Defining and conceptualising the commercial determinants of health,” The Lancet 401, nr. 10383 (8 april 2023): 1194–1213.

(5) Lissy C. Friedman, Andrew Cheyne, Daniel Givelber, Mark A. Gottlieb en Richard A. Daynard, “Tobacco Industry Use of Personal Responsibility Rhetoric in Public Relations and Litigation: Disguising Freedom to Blame as Freedom of Choice,” American Journal of Public Health 105, nr. 2 (2015): 250–260.

(6) Zie Het limbisch alibi (House of Viridian, Limbic Literacy, 21 augustus 2026).

(7) State of New Mexico v. Meta Platforms; uitspraak van rechter Bryan Biedscheid, 6 augustus 2026. Zie de verslaggeving van NPR en Al Jazeera van 6 en 7 augustus 2026, en Lucy Taylor, “Meta and Google are found liable for harm to child’s mental health in landmark ruling,” BMJ 392 (2026): s602.

(8) Online Safety Amendment (Social Media Minimum Age) Act 2024, aangenomen 28 november 2024, in werking 10 december 2025. Aangewezen platforms en handhaving: eSafety Commissioner, “Social media age restrictions”. Het cijfer van 4,7 miljoen afgesloten accounts is door eSafety gemeld op 16 januari 2026.

(9) Zie onder meer Jameson Fardouly, “Potential effects of the social media age ban in Australia for children younger than 16 years,” The Lancet Digital Health 7 (2025): e235–e236, en Fatma Eltaher e.a., “The digital loophole: evaluating the effectiveness of child age verification methods on social media,” in Proceedings of the 11th International Conference on Information Systems Security and Privacy, deel 2 (SciTePress, 2025), 213–222.

(10) Europese Commissie, “Commission preliminarily finds TikTok and Meta in breach of their transparency obligations under the Digital Services Act,” persbericht, 24 oktober 2025. De bevindingen zijn voorlopig en lopen niet vooruit op de uitkomst van het onderzoek.