House of Viridian
← Keystone
· Commentaar · Tijd

De rek was een begrotingspost

Eén geknikte kabel legde het spoor tussen Rotterdam en Breda een week stil. Reservecapaciteit is een fysiek bezit dat in geen enkele begroting als bezit staat, en daarom het eerste is dat verdwijnt.

Begin juli zat bij station Rotterdam Stadion een voedingskabel van de bovenleiding in een knik, mogelijk doordat de uitgedroogde bodem was verzakt. De weerstand liep op, er ontstond warmte, en daarna brand. Over 20 meter raakten 299 kabels beschadigd. Tussen Rotterdam en Breda reed een week lang geen trein, en Brussel en Parijs waren alleen nog via Utrecht te bereiken. NRC beschreef het als een systeem zonder reserve, en zette het in een rij: een spoorbrug bij Arnemuiden die kromtrok in de hitte, een viaduct in de A16 dat dichtging voor zwaar verkeer vanwege haarscheurtjes in het staal, Schiphol dat in januari door een paar dagen sneeuw tot stilstand kwam omdat de capaciteit om te ontijzen tekortschoot.

Het woord dat in al die gevallen terugkomt is rek. Het verdient een preciezere behandeling dan het meestal krijgt, want rek is een hoeveelheid. Een tweede voedingsroute, een wissel die verwarmd wordt terwijl het zelden vriest, een week speling tussen de renovatie van de ene brug en de volgende tunnel. Het zijn fysieke dingen die geld kosten om aan te houden en die in een gewoon jaar niets opleveren.

Daar zit het probleem. In een begroting staat reservecapaciteit als kosten. Haar opbrengst valt alleen in het jaar waarin iets misgaat, en komt dan terecht bij reizigers en vervoerders, in de vorm van een vertraging die niet plaatsvond. Geen enkele boekhouding registreert een storing die uitbleef. Een beheerder die dertig jaar lang elk jaar optimaliseert, haalt daarom met elke ronde een stukje rek weg en ziet elke keer een besparing. De rekening komt in één keer, op een dag in juli, en staat op naam van iemand anders.

Sinds dit jaar onderhoudt ProRail het spoor op een met het Rijk afgesproken basiskwaliteitsniveau, dat de beheerder zelf omschrijft als het minimale dat nodig is om treinen te laten rijden. Rijkswaterstaat werkt voor wegen, vaarwegen en watersystemen met dezelfde constructie. Het woord klinkt als een ondergrens. In de praktijk is het het doel geworden, want wat boven het minimum uitkomt is per definitie ruimte die nog kan worden ingeleverd. De vertrokken topman van ProRail zei het in december zo: schrappen van onderhoud lijkt een besparing, maar het is een verschuiving.

Het helpt om dat als een lening te zien. Uitgesteld onderhoud is geld geleend van het bouwwerk, tegen een rente die niemand kent en die oploopt naarmate het bouwwerk ouder wordt. Tot en met 2040 komt het kabinet ruim 80 miljard euro tekort voor onderhoud, vernieuwing en aanleg. Veel bruggen, sluizen en viaducten stammen uit de jaren vijftig en zestig en bereiken in dezelfde jaren het einde van hun levensduur. De renovatie van de Afsluitdijk, begroot op 550 miljoen en gepland voor 2022, is nu voorzien voor 2030.

De onderliggende fout is er een van eenheden. Infrastructuur wordt begroot per jaar en bezwijkt per decennium. Een jaarbegroting kan een brug van zestig jaar niet zien; zij ziet alleen de post onderhoud van dit jaar, en die post is altijd uitstelbaar. Emeritus hoogleraar Bert van Wee wijst er in hetzelfde stuk op dat politici scoren met nieuwe projecten en zelden met onderhoud, en dat onverwachte vertraging per uur zwaarder weegt dan verwachte. Beide opmerkingen zeggen hetzelfde: het systeem beloont wat binnen de termijn zichtbaar is.

Wat zou helpen, is de rek zelf zichtbaar maken, als hoeveelheid naast het budget. Welk deel van het net heeft een tweede route. Hoeveel weken speling zit er tussen grote renovaties. Welk aandeel van de kunstwerken is voorbij de ontwerplevensduur, en hoe verandert dat aandeel per jaar. Dat zijn getallen die een beheerder heeft of kan maken, en die in de Kamer naast het bedrag horen te liggen. Een minister die rek inlevert, moet dat dan zeggen in de eenheid waarin het verlies valt.

Voor de zomer presenteerde het kabinet een afwegingskader met dezelfde logica: instandhouding vóór nieuwbouw, vervangen alleen waar het moet. Volgens critici blijven daardoor zo’n 75 vernieuwingsprojecten liggen. De vraag waar het geld vandaan moet komen, bleef in het Kamerdebat van eind juni onbeantwoord; daarover wil het kabinet pas eind dit jaar praten. Ik zou er een tweede vraag naast leggen: hoeveel rek heeft het net over vijf jaar nog, en wie heeft dat getal ondertekend.


Bron: Jan Benjamin, “Eén brandje langs het spoor legt het halve treinverkeer plat. De rek is eruit in de Nederlandse infrastructuur”, NRC, 3 juli 2026: het incident, de voorbeelden, het basiskwaliteitsniveau van ProRail (sinds 2026) en Rijkswaterstaat, het tekort van ruim 80 miljard euro tot en met 2040, de Afsluitdijk, het afwegingskader en de citaten van John Voppen en Bert van Wee. De waarschuwing van Rijkswaterstaat over een “kritieke grens” dateert volgens dezelfde bron van eind 2025.